Ograniczenie terapii daremnej, a zaprzestanie uporczywej terapii

WYTYCZNE OGRANICZENIA TERAPII DAREMNEJ PODTRZYMUJĄCEJ ŻYCIE

Należy cytować anglojęzyczną wersję artykułu ze źródła:
Kübler K, Siewiera J, Durek G, Kusza K, Piechota M, Szkulmowski Z: Guidelines regarding the ineffective maintenance of organ functions (futile therapy) in ICU patients incapable of giving informed statements of will. Anaesthesiol Intensive Ther 2014; 46: 215–220

WYTYCZNE POSTEPOWANIA WOBEC BRAKU SKUTECZNOŚCI PODTRZYMYWANIA FUNKCJI NARZĄDÓW (TERAPII DAREMNEJ) U PACJENTÓW POZBAWIONYCH MOŻLIWOŚCI ŚWIADOMEGO SKŁADANIA OŚWIADCZEŃ WOLI W ODDZIAŁACH INTENSYWNEJ TERAPII

 

Prof. dr hab. n. med. Andrzej Kübler

Krajowy Konsultant w dziedzinie Intensywnej Terapii

Katedra i I Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu

Dr n. med. Jacek Siewiera

Zakład Prawa Medycznego Katedry Medycyny Sądowej Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu

Dr hab. n. med. Grażyna Durek.

Katedra i II Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu

Prof. dr hab. n. med. Krzysztof Kusza

Krajowy Konsultant w dziedzinie Anestezjologii Intensywnej Terapii

Katedra i Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii Collegium Medicum UMK w Bydgoszczy

Dr hab. n. med. Mariusz Piechota

Oddział Anestezjologii i Intensywnej Terapii Wojewódzkiego Specjalistycznego Szpitala w Łodzi

Dr n. med. Zbigniew Szkulmowski

Zakład Fizjopatologii Oddychania i Wentylacji Domowej Katedry Anestezjologii i Intensywnej Terapii CM UMK

Recenzenci wytycznych:

Prof. dr hab. n. med. Janusz Andres

Prezes Polskiej Rady Resuscytacji

Katedra Anestezjologii i Intensywnej Terapii CM Uniwersytetu Jagiellońskiego

Prof. dr hab. n. med. Piotr Knapik

Prezes Elekt Polskiego Towarzystwa Anestezjologii i Intensywnej Terapii

Oddział Kliniczny Kardioanestezji i Intensywnej Terapii Śląskiego Uniwersytetu Medycznego .

Dr hab. n. med. Lidia Łysenko

Katedra i II Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu

Dr hab. n. med. Dariusz Maciejewski

Oddział Anestezjologii i Intensywnej Terapii Szpitala Wojewódzkiego w Bielsku Białej

Wydział Nauk o Zdrowiu Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku Białej.

Dr hab. n. hum. Lesław Niebrój

Katedra Filozofii i Nauk Humanistycznych, Śląskiego Uniwersytetu Medycznego

Prof. dr hab. n. med. Rafał Niżankowski

Prezes Polskiego Towarzystwa Intensywnej Terapii Interdyscyplinarnej

Zakład Angiologii II Katedry Chorób Wewnętrznych UJ CM im. Prof. Andrzeja Szczeklika

Dr n. praw. Małgorzata Szeroczyńska

Prokuratura Rejonowa Warszawa Śródmieście

Prof. dr hab. n. med. Barbara Świątek

Krajowy Konsultant w dziedzinie Medycyny Sądowej

Katedra Medycyny Sądowej Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu 

Prof. dr hab. n. med. Maria Wujtewicz

Prezes Polskiego Towarzystwa Anestezjologii i Intensywnej Terapii

Katedra Medycyny Anestezjologii i Intensywnej Terapii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

 

Wstęp

Intensywna terapia jest postępowaniem medycznym, mającym na celu podtrzymywanie funkcji życiowych oraz leczenie chorych w stanach zagrożenia życia, spowodowanych potencjalnie odwracalną niewydolnością jednego lub kilku podstawowych narządów, w szczególności: płuc, serca, ośrodkowego układu nerwowego, nerek, wątroby oraz układu krzepnięcia. Świadczenia z zakresu intensywnej terapii udzielane są w szpitalu, na stanowiskach intensywnej terapii. Na stanowiskach tych prowadzi się ciągłe monitorowanie funkcji organizmu oraz stosuje się metody i techniki terapeutyczne podtrzymujące czynność podstawowych dla organizmu narządów. Postępowanie to obejmuje w szczególności: resuscytację krążeniowo-oddechową, wentylację mechaniczną, elektroterapię serca, terapię nerkozastępczą, pozaustrojowe techniki wspomagania czynności krążenia, oddychania i wątroby, stosowanie leków utrzymujących prawidłową funkcję układu krążenia (n.p. wlew katecholamin), a także żywienie pozajelitowe oraz antybiotykoterapię. Intensywna terapia stworzyła nowe możliwości skutecznego leczenia ciężkich schorzeń i urazów. Stanowiska intensywnej terapii stanowią obecnie obowiązkowy element oddziałów anestezjologii i intensywnej terapii w szpitalu. Z intensywną terapią wiąże się jednak nowy problem terapeutyczny, jakim jest przedłużone podtrzymywanie funkcji narządów, które przestaje być skuteczne i nie prowadzi do uzyskania korzyści terapeutycznej, jaką jest przeżycie i wypisanie pacjenta z oddziału intensywnej terapii. Podtrzymywanie funkcji narządów może być warunkiem wyleczenia pacjenta, ale może też jedynie przedłużać proces umierania, bez korzyści dla pacjenta. U wielu chorych niewydolność narządowa nie może zostać trwale wyleczona. W takich przypadkach daremne leczenie narusza godność pacjenta i może potęgować jego cierpienia, a także stanowić przyczynę cierpień i rozterek moralnych dla osób najbliższych pacjentowi. Znaczna większość pacjentów leczonych w oddziałach intensywnej terapii (ponad 80%) nie może złożyć świadomego oświadczenia woli dotyczącego ich leczenia ze względu na ciężki stan kliniczny, lub ze względu na podawane leki uspokajające, przeciwbólowe i nasenne, niezbędne dla prowadzenia prawidłowego leczenia.

Ograniczenie leczenia może przybierać formę niepodjęcia (withholding), czyli niewdrażania nowej metody leczenia, lub niezwiększania intensywności metody leczenia już stosowanej, albo formę odstąpienia od stosowania określonej metody leczenia (withdrawing).

Niepodjęcie lub odstąpienie od leczenia podtrzymującego funkcje narządów, nieprzynoszącego korzyści dla pacjenta, nie oznacza rezygnacji personelu medycznego z obowiązku opieki nad chorym. Zmianie ulega jedynie cel postępowania. Wobec braku korzyści dla pacjenta przestaje nim być dalsze podtrzymywanie funkcji narządów. Podstawowym celem terapeutycznym staje się zapewnienie optymalnego komfortu, poprzez postępowanie obejmujące: specjalistyczną opiekę pielęgniarską, eliminację niekorzystnych doznań jak: ból, niepokój, duszność, drgawki, gorączka, itd., a także zapewnienie nawodnienia stosownie do jego potrzeb. Postępowanie takie określane jest, jako leczenie paliatywne. Jest ono utrzymywane zawsze nawet, gdy leczenie podtrzymujące funkcje narządów przestaje być skuteczne i uzasadnione. W takich sytuacjach, zasady opieki paliatywnej stają się elementem postępowania w oddziale intensywnej terapii. Decyzje o ograniczeniu leczenia mogą być różnie określane, a ich nazewnictwo opiera się głównie na piśmiennictwie angielskojęzycznym. Formuła: „terapia daremna” (futile therapy) określa trafnie postępowanie, które nie przynosi założonych korzyści terapeutycznych. Określenie terapia uporczywa jest używane głównie w piśmiennictwie polskim. Występuje w Kodeksie Etyki Lekarskiej, w definicjach dotyczących medycyny paliatywnej (Konsensus Polskiej Grupy Roboczej ds. Problemów Etycznych Końca Życia) oraz licznych publikacjach z zakresu medycyny i prawa. Bardziej precyzyjnym i odpowiednim określeniem decyzji o niepodejmowaniu lub odstąpieniu od podtrzymywania funkcji narządów u pacjentów leczonych na stanowiskach intensywnej terapii jest termin „terapia daremna”.

Termin „terapia daremna” może być uznany za definicję generalnie obowiązującą w oddziałach intensywnej terapii. Określa on podtrzymywanie czynności narządów nieprzynoszące korzyści dla pacjentów.

Zasady niepodejmowania oraz odstąpienia od leczenia podtrzymującego funkcje narządów w OIT powinny zostać ujednolicone w celu możliwości ich oceny, nadzoru i optymalizacji. Nie mogą one być sprzeczne z przepisami prawa oraz akceptowanymi powszechnie zasadami etycznymi: autonomii, nieszkodzenia, dobroczynności i sprawiedliwości. (Beauchamp TL, Childress JF, Principles of Biomedical Ethics, 7th Ed, New York – Oxford, Oxford University Press, 2013).

Zasady takie opracowywane są przez organizacje oraz towarzystwa naukowe w różnych krajach jako wytyczne praktyki medycznej. Stanowią one nie tylko świadectwo stanu aktualnej wiedzy medycznej, ale także określenie zasad należytej staranności dla potrzeb postępowań przed organami wymiaru sprawiedliwości. Potrzeba regulacji postępowania medycznego w obliczu terapii daremnej jest oczywista dla wszystkich zajmujących się w Polsce zawodowo intensywnym leczeniem ciężko chorych.

Cel

Celem wytycznych jest określenie najlepszej praktyki klinicznej u pacjentów leczonych na stanowiskach intensywnej terapii, u których postępowanie podtrzymujące funkcje narządów staje się daremne. Wytyczne mają na celu zapewnienie pacjentowi optymalnego komfortu oraz stworzenie formalnej, jednolitej procedury niepodejmowania lub odstąpienia od terapii prowadzonej daremnie wobec niedającego się powstrzymać procesu umierania.

Wytyczne

  1. Przyjęcie pacjenta do oddziału intensywnej terapii (OIT) oparte jest o ustalone wskazania (niewydolność jednego lub wielu ważnych dla życia układów lub narządów, potrzeba ciągłego monitorowania funkcji życiowych, inne stany zagrożenia życia). Zasadniczym wskazaniem jest potencjalna odwracalność istniejących zaburzeń funkcji organizmu skutkująca możliwością przeżycia chorego i wypisania go z oddziału intensywnej terapii. Przyjmowanie pacjenta na stanowisko intensywnej terapii, aby zmarł jest nieuzasadnione medycznie i etycznie.
  2. Po przyjęciu pacjenta na stanowisko intensywnej terapii należy ustalić plan postępowania uwzględniający cele i granice leczenia. Plan ten musi być systematycznie oceniany i aktualizowany. Cel leczenia powinien być uzależniony od możliwości uzyskania korzyści terapeutycznej, jaką w OIT jest przeżycie chorego i wypisanie go z oddziału intensywnej terapii. Stwierdzenie braku skuteczności stosowanej metody podtrzymywania funkcji narządów w stosunku do założonych celów jest uzasadnieniem do ograniczenia tego postępowania w formie niepodjęcia (niewdrożenia nowego postępowania, lub niezwiększania intensywności metody już stosowanej) albo odstąpienia od stosowanej dotychczas metody postępowania.
  3. Prowadzenie podtrzymywania funkcji narządów nieprzynoszące korzyści dla pacjenta, bez możliwości uzyskania założonych celów terapeutycznych, określone jest terminem terapii daremnej i stanowi błąd postępowania medycznego.
  4. Decyzja o niepodjęciu lub odstąpieniu od podtrzymywania funkcji narządów stanowi formalną procedurę postępowania na stanowiskach intensywnej terapii. Musi ona zostać zarejestrowana w dokumentacji medycznej (najlepiej w postaci odrębnego protokołu) z dokładnym opisem uzasadnienia decyzji o niepodjęciu lub odstąpieniu od określonego rodzaju postępowania.
  5. Niepodjęcie lub odstąpienie od podtrzymywania czynności narządów może dotyczyć w szczególności takich metod jak: resuscytacja krążeniowo-oddechowa, wentylacja mechaniczna, leczenie nerkozastępcze, elektroterapia serca, mechaniczne wspomaganie krążenia, farmakologiczne wspomaganie krążenia, pozaustrojowe wspomaganie oddychania, pozaustrojowe wspomaganie wątroby. Niewłaściwe wykorzystanie tych metod postępowania przedłuża jedynie proces umierania.
  6. Decyzje o ograniczeniu terapii daremnej podejmuje dwóch lekarzy z zespołu leczącego, specjalistów z anestezjologii i intensywnej terapii lub intensywnej terapii, w porozumieniu z lekarzem kierującym oddziałem. Mogą oni zasięgnąć dodatkowej konsultacji innego specjalisty, spoza zespołu leczącego pacjenta, jeśli uznają to za uzasadnione.
  7. Decyzje o ograniczeniu określonych metod podtrzymywania funkcji narządów nie zmniejszają znaczenia leczenia paliatywnego zapewniającego eliminację cierpienia pacjenta i zapewnienie mu optymalnego komfortu (w tym pielęgnacji, nawadniania, żywienia, dostępu bliskich i osób wspierających, uśmierzania niekorzystnych dolegliwości), a nawet wysuwają ten aspekt terapii na plan pierwszy. Stosowanie ograniczeń we wspomaganiu funkcji narządów nie zwalnia z leczenia paliatywnego.
  8. Zapewnienie leczenia paliatywnego zmierza do uśmierzenia cierpień przez najskuteczniejsze wykorzystanie leków przeciwbólowych, uspokajających lub nasennych. Celem takiego postępowania nie może być przyspieszenie naturalnej dynamiki procesu umierania.
  9. Właściwa komunikacja z pacjentem i osobami mu bliskimi ma zasadnicze znaczenie dla prawidłowego przebiegu procesu terapeutycznego w okresie umierania, w tym dla ograniczenia terapii daremnej. Rodzina powinna mieć pełną świadomość medycznego i etycznego uzasadnienia dla niepodjęcia lub odstąpienia od podtrzymywania czynności narządów, ale nie może być obciążana odpowiedzialnością za tę decyzję.
  10. Każda decyzja o ograniczeniu terapii daremnej musi mieć swoje jasne, opisane uzasadnienie i nie może być uwarunkowana kosztami leczenia lub aspektami organizacyjnymi (np. zwolnieniem stanowiska intensywnej terapii dla innego pacjenta).
    1. Po podjęciu decyzji o ograniczeniu podtrzymywania funkcji narządów zespół leczący dostosowuje się do przyjętego planu postępowania, który w uzasadnionych przypadkach, może być modyfikowany.
  11. Wszelkie działania zmierzające celowo do spowodowania lub przyspieszenia śmierci są niedopuszczalne zarówno medycznie jak i etycznie oraz prawnie.

 

PROTOKÓŁ

POSTĘPOWANIA WOBEC NIESKUTECZNOŚCI PODTRZYMYWANIA FUNKCJI NARZĄDÓW (TERAPII DAREMNEJ) U PACJENTÓW LECZONYCH NA STANOWISKACH INTENSYWNEJ TERAPII, POZBAWIONYCH MOŻLIWOŚCI ŚWIADOMEGO OŚWIADCZENIA WOLI

 

Imię i nazwisko pacjenta:………………………………………………………………………………………

PESEL……………………………………………………………………………………………………………………

Z powodu swojego aktualnego stanu klinicznego wymieniony powyżej pacjent nie jest zdolny do świadomego wyrażenia swojej woli, w zakresie postępowania terapeutycznego.

Zgodnie z aktualnym stanem, najlepszej wiedzy medycznej należy stwierdzić, że stan niewydolności narządowej pacjenta ma charakter nieodwracalny i trwały. W tej sytuacji podejmowanie, a także kontynuowanie określonych metod podtrzymywania funkcji narządów staje się terapią daremną, szkodliwą dla pacjenta.

Uwzględniając obecny stan kliniczny, po pełnym zapoznaniu się z dokumentacją medyczną i przedstawieniu aktualnej sytuacji zdrowotnej pacjenta jego bliskim, podjęta zostaje decyzja, że od tej chwili najbardziej korzystne dla pacjenta będzie ukierunkowanie terapii na zapewnienie optymalnego komfortu oraz leczenie paliatywne. Od tej chwili niekorzystne będzie wdrażanie lub kontynuowanie określonych form podtrzymywania funkcji narządów, ponieważ w obecnej sytuacji będą one stanowić terapię daremną, czyli działania nieskuteczne, nieproporcjonalne i nieodpowiednie do potrzeb pacjenta.

Przy podjęciu tej decyzji wzięto pod uwagę aspekty kliniczne, etyczne i środowiskowe, a także ustalono listę procedur terapeutycznych przeznaczonych do podtrzymywania czynności narządów, które nie zostaną podjęte lub odstąpi się od ich kontynuowania.

 

 

 

 

 

ASPEKTY KLINICZNE

Rozpoznanie zasadnicze:

 

 

 

 

 

 

Aktualny stan kliniczny i problemy terapeutyczne:

 

 

 

 

 

 

 

Opinie konsultantów (w razie potrzeby):

 

 

 

 

 

ASPEKTY ETYCZNE I ŚRODOWISKOWE

Pomimo ograniczenia terapii służącej podtrzymywaniu czynności narządów, przez cały czas prowadzone będzie postępowanie paliatywne, służące zapewnieniu jak najlepszego komfortu. Kontynuowana będzie specjalistyczna opieka pielęgniarska, a także uśmierzanie takich objawów jak: ból, niepokój, duszność, drgawki, czy gorączka. Prowadzone będzie nawadnianie i żywienie pacjenta stosownie do jego potrzeb. Pacjentowi zostanie zapewniony stały kontakt z najbliższymi mu osobami, a także z innymi osobami wspierającymi w zależności od potrzeb i możliwości organizacyjnych.

Dla określenia najlepszych interesów pacjenta w obecnym stanie przeprowadzono rozmowę z następującymi osobami:

Członkowie rodziny/ osoby najbliższe: (imię, nazwisko, stopień pokrewieństwa/ znajomości):

1) ………………………………………………………………………………………………

 

2) …………………………………………………………………………….…………………

 

3) ………………………………………………………………………….……….…………..

 

4) …………………………………………………………………………..…………………..

 

5) …………………………………………………………………….…………………….…..

 

6) ………………………………………………………………………………………………

 

 

Omówiono następujące problemy:

  1. ewentualne, wyrażone w przeszłości oświadczenie woli pacjenta, co do kontynuowania procedur podtrzymujących życie w sytuacji porównywalnej do obecnej,
  2. ewentualne, wyrażone wcześniej życzenia pacjenta, co do postępowania w sytuacji zagrożenia/schyłku życia, które byłyby znane rodzinie pacjenta lub innym najbliższym mu osobom,
  3. uznawane przez pacjenta przekonania światopoglądowe w tym moralne i etyczne,
  4. aktualny stan świadomości pacjenta i rokowanie, co do przeżycia, poprawy klinicznej, wyleczenia, , rehabilitacji po opuszczeniu oddziału intensywnej terapii,
  5. stosowane aktualnie metody leczenia, w tym ich skuteczność i inwazyjność,
  6. plan dalszego postępowania z pacjentem.

 

 

 

 

 

 

LISTA PROCEDUR TERAPEUTYCZNYCH, KTÓRE NIE ZOSTANĄ PODJĘTE LUB ODSTĄPI SIĘ OD ICH KONTYNUACJI

 

Rodzaj postępowania

Niepodjęcie

Odstąpienie

Resuscytacja krążeniowo-oddechowa
Elektroterapia serca
Terapia nerkozastępcza
Mechaniczne wspomaganie układu krążenia
Farmakologiczne wspomaganie układu krążenia
Wentylacja mechaniczna
Antybiotykoterapia
Zabiegi operacyjne i inne inwazyjne procedury
Żywienie parenteralne
Pozaustrojowe wspomaganie funkcji oddychania
Pozaustrojowe wspomaganie funkcji wątroby

Przetaczanie preparatów krwiopochodnych

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

OŚWIADCZENIE

 

Niepodejmowanie lub odstąpienie od wymienionych powyżej procedur jest w pełni uzasadnione. Ich rozpoczęcie lub kontynuacja będą nosiły znamiona terapii daremnej i będą szkodliwe dla pacjenta.

 

1. Lekarz  – specjalista z zakresu anestezjologii i intensywnej terapii lub intensywnej terapii.

Imię i nazwisko: ……………………………………….………………………….……..…..

Specjalizacja: ……………………………..………………………………………..……..….

Podpis: ……………………………………………………………..Data………………………………….

 

2. Lekarz – specjalista z anestezjologii intensywnej terapii lub intensywnej terapii

Imię i nazwisko: ……………………………………………………………………………..

Specjalizacja: ……………………………………………………………………………..….

Podpis: …………………………………..………………………….Data………………………………..

 

3. Lekarz kierujący oddziałem

Imię i nazwisko: ……………………………………………………………………………..

Specjalizacja: ……………………………………………………………………………..….

Podpis: …………………………………..………………………….Data………………………………..

 

 

ŹRÓDŁO:

Kübler K, Siewiera J, Durek G, Kusza K, Piechota M, Szkulmowski Z

Guidelines regarding the ineffective maintenance of organ functions (futile therapy) in ICU patients incapable of giving informed statements of will. Anaesthesiol Intensive Ther 2014; 46: 215–220

Należy cytować zgodnie z podanym źródłem

Należy cytować anglojęzyczną wersję artykułu z:

Kübler K, Siewiera J, Durek G, Kusza K, Piechota M, Szkulmowski Z

Guidelines regarding the ineffective maintenance of organ functions (futile therapy) in ICU patients incapable of giving informed statements of will. Anaesthesiol Intensive Ther 2014; 46: 215–220

 

Pliki PDF do pobrania:

1. Limitation of futile treatment in Poland – POBIERZ

2. Ograniczenie terapii daremnej w Polsce – POBIERZ